Engelen van het asfalt

Van Ineke Holtwijk
Verschenen bij uitgeverij Lemniscaat/NOVIB

Het verhaal
Engelen van het asfalt beschrijft de lotgevallen van een groep straatkinderen in Rio de Janeiro.
De hoofdpersoon, Alex, is een wat argeloze jongen die na de dood van zijn moeder van huis wegloopt om zijn gewelddadige stiefvader te ontvluchten. Hij komt in de stad terecht, en heeft geen idee van wat het leven op straat inhoudt. Hij noemt zich Cruso, waarmee hij aangeeft dat hij zich als op een onbewoond eiland voelt midden in de stad.
In de stad ontmoet hij andere kinderen die ook op straat leven. Eerst een jongen die zich over hem ontfermt. Door hem wordt Alex wegwijs gemaakt in de jungle van het stadsleven. De jongen verdient wat met werkjes voor café's aan het strand. Als hij na verloop van tijd geadopteerd wordt door een rijke familie, is Alex weer alleen.
Totdat hij kinderen tegenkomt die tot een groep horen waarbij hij aansluiting vindt. Ze leven op straat. Van niets eigenlijk, een klusje doen, een beetje stelen en lijm snuiven. De groep noemt zich engelen van het asfalt, en wordt geleid door een wat oudere jongen en een meisje dat een beetje over de groep moedert. Van tijd tot tijd wast ze wat voor ze in de fontein en sust ze de onderlinge ruzies.
Een belangrijke beslissing in Alex' leven is het moment dat hij na veel aarzelen toch maar mee gaat om te stelen. Dat besluit breekt hem op: in het koffertje dat ze buit maken zit behalve (niet veel) geld ook een foto van kinderen. Hij realiseert zich dan dat hij zelf ook zo'n vader zou willen hebben, die een foto van zijn kind in zijn koffertje bij zich draagt.
De groep wordt voortdurend opgejaagd, bestolen door andere groepen en door de politie ernstig geïntimideerd en bedreigd. Dat dwingt ze tijdelijk naar andere buurten van de stad te gaan. Ook drugshandelaren die de kinderen gebruiken voor het wegbrengen van dubieuze pakjes maken het leven van de kinderen gevaarlijk. Het meisje wordt gearresteerd maar komt uiteindelijk goed terecht.
Als de leider van de engelen een bus wil overvallen moet hij dat met de dood bekopen. Alex is radeloos en de groep valt uit elkaar. Daarmee eindigt het boek.

Engelen van het asfalt is het verhaal van een jongen die ondanks alles een gevoel voor moraal houdt en goed en kwaad blijft benoemen. Het boek schildert op levensechte wijze hoe gemakkelijk kinderen in de problemen raken en hoe kwetsbaar ze dan zijn; een gemakkelijke prooi voor politie, drugsdealers, voor andere bendes, voor sadisten die de kinderen molesteren of in brand steken en voor volwassenen die ze tot prostitutie dwingen.

Een uitzichtloze situatie in een samenleving waarin een bijna onoverkomelijke kloof bestaat tussen het welvarende en het arme deel van de bevolking. Het leven in een gigantische stad en het verschil tussen stad en platteland is zeer beeldend geschetst.
Maar het is ook het verhaal van een kind dat voortdurend verlaten wordt, dat naar een gezin verlangt, naar geborgenheid, een gewoon bed en dagelijks eten.
Opvallend is het uitzichtloze niets-doen dat het bestaan van deze kinderen kenmerkt. Het zijn kinderen die geen andere keus hebben dan voor zichzelf op te komen om hun leven nog een beetje dragelijk te maken.

De stijl is treffend door de korte zinnen waarin de gebeurtenissen worden beschreven. Het is een journalistiek verslag dat juist door de stijl zeer aangrijpend is.
Het leven dat deze straatkinderen leiden laat weinig ruimte voor poëtische beschrijvingen. Het boek geeft dan ook geen fraaie landbeschrijving van strand of binnenland, maar is geschreven in krachtige en felle bewoordingen die de kern raken en uitstekend passen bij het onderwerp. Dat maakt het boek zeer leesbaar voor kinderen.

Een realistisch beeld
Het verhaal is waar gebeurd; het naschrift maakt het boek nog indringender. De schrijfster is als journaliste werkzaam in Rio, en heeft een groep straatkinderen van dichtbij meegemaakt. De hoofdpersoon Alex woont nog in Rio, heeft nu een baan en gaat 's avonds naar school.

Behalve het naschrift, voegt ook het uitvoerige nawoord een extra dimensie aan het boek toe. Daarin wordt duidelijk welke moeizame en lange weg de kinderen moeten gaan als ze op een of andere manier hun uitzichtloze en gevaarlijke bestaan op straat willen opgeven. Eigenlijk begint de problematiek dan pas goed, omdat dan pas duidelijk wordt dat ze zonder opleiding nergens komen.
Zodra ze naar school gaan ontdekken ze, dat ze ouder zijn dan andere kinderen, en tegelijkertijd de slechtste van de klas. Dan volhouden, de achterstand inhalen en het leven in een kindertehuis uithouden, is voor veel kinderen niet meer mogelijk. Ze kiezen dan toch weer voor de straat, waar het leven wel gevaarlijk en onzeker is, maar waar ze in ieder geval iemand zijn.

Engelen van het asfalt geeft voor kinderen hier een indringend beeld van het leven van kansloze kinderen elders. Juist het feit dat het leeftijdgenoten zijn, en dat hun voorgeschiedenis beschreven wordt waardoor ze op straat belanden, maakt het boek levensecht en waardevol.
Het is een uiterst zinvolle bijdrage aan de beeldvorming over het leven van kinderen in de steden van de derde wereldlanden.

De jury van de Glazen Globe 1997

Jet Boeke
Trudy Elsenaar
Joke Linders
Ursula van der Tak
Marca Wolfensberger